Natuur en Milieufederatie Utrecht | NMU Samen voor een mooi en duurzaam Utrecht
Menu
Zelf weten

Zelf weten

Hallo! Denk jij op dit punt nog dat dat hele circulaire gedoe niet meer is dan een ‘hype’? Of wil je gewoon even opgefrist worden? Hier dan een kleine crash course Circulaire Samenleving!

Waarom moet het circulair?

De provincie Utrecht anno 2018 is helaas nog altijd een wegwerpmaatschappij – net als de rest van Nederland trouwens. In het kort: onze industrieën winnen eindige grondstoffen uit de natuur en verslepen die naar producenten, die de grondstoffen verwerken tot spullen en vervolgens verkopen aan de gebruiker. Na een periode van gebruik neemt de kwaliteit of het nut van de spullen af en worden ze afgedankt en weggegooid, om via het afvalsysteem uiteindelijk in een verbrandingsoven te eindigen. Of ze belanden in de natuur waar ze al snel hele ecosystemen beschadigen. Een lineair proces dus, dat aan de lopende band afval produceert.

In een ramp tempo verbruiken we zo de natuurlijke hulpbronnen van de aarde, want we maken er te vaak materialen van die in korte tijd hun waarde verliezen voor zowel de natuur als voor de mensheid zelf. We kunnen ze niet goed opnieuw gebruiken! De kringlopen van deze materialen terug de natuur of de industrie in zijn dus niet gesloten, en zowel producenten als gebruikers voelen zich daarvoor niet verantwoordelijk.

Bedrijven, politici, wetenschappers en gewone mensen zoals jij en ik, zijn het erover eens dat dit anders moet. Is het niet voor ons, dan toch ten minste voor onze (klein)kinderen.

Wat is een Circulaire Economie?

Een circulaire economie is een economie waarin afval niet bestaat; restproducten zijn de grondstoffen voor nieuwe producten, of worden weer opgenomen door de natuur. 

Sterker nog, daar worden onze spullen op ontworpen: makkelijk te repareren, makkelijk aan te passen, makkelijk weer op te nemen door natuur of industrie.

Alles in kringlopen dus! Én dit systeem levert ons blijvende economische voorspoed: een creatieve recycling-industrie creëert volop werkgelegenheid, en we zijn niet meer afhankelijk van steeds schaarser en duurder wordende grondstoffen.

Wat is een Circulaire Samenleving?

In de circulaire samenleving gaat het er dus heel anders aan toe. In deze nieuwe wereld creëert een circulaire economie waarde voor een samenleving waarin burger, bedrijf en overheid samen actief zorg dragen voor de materialen die we wel gebruiken, maar niet verbruiken. 

We zijn dus allemaal betrokken, omdat we allemaal te maken krijgen met de materialen die ons helpen om in onze behoeften te voorzien. 

Tijdelijk natuurlijk, want daarna geven we ze weer door aan de volgende gebruiker. En dat kan zeker ook de natuur zijn, want dat is waar we al onze grondstoffen vandaan halen, en waar de organische materialen uiteindelijk ook weer naar terug moeten. Dat de biologische kringlopen dus nauw samenhangen met de circulaire samenleving, is bijvoorbeeld goed te zien in de pulp- en papierindustrie:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Wat is er anders? Principes van de Circulaire samenleving

De circulaire samenleving gaat over meer dan alleen producenten die materialen hergebruiken: het gaat bijvoorbeeld óók over jouw rol als consument en over het optimaal benutten van de 

spullen die er al zijn. Zoals het beroemde rijtje hiernaast mooi laat zien, is de circulaire samenleving een combinatie van: niet gebruiken, minder gebruiken, hergebruiken, terugwinnen en composteren van materialen en grondstoffen. Op die manier pakken we het afvalprobleem bij de wortels aan, en voorkomen we verspilling van kostbare grondstoffen!

Geen wonder dus dat je allerlei begrippen en principes langs hoort zeilen als er weer eens iemand over de circulaire samenleving begint. Het hoort er allemaal bij. Hieronder een paar belangrijke principes op een rijtje – want het is vaak niet zo ingewikkeld als het lijkt.

Van bezit naar gebruik, van product naar dienst

Eén van de dingen die echt anders is in een circulaire samenleving is het principe van het product als dienst. In dat geval blijft de producent eigenaar van zijn product; wat hij ‘verkoopt’ is het gebruik van zijn product, om daarmee de consument of afnemer van een bepaalde behoefte te voorzien. De producent blijft dus verantwoordelijk voor de reparatie, hergebruik of verwerking van het product; hij heeft immers de technische know-how! Bekende voorbeelden zijn licht (Thomas Rau/Philips), wassen (Miele, Bundles), zitten (BMA Ergonomics) of muziek luisteren (Gerrard Street).

Deeleconomie

Op dit moment heb jij ongetwijfeld allerlei spullen liggen die je niet de hele tijd zelf gebruikt. Dvd’s, een keukentrap, kinderspeelgoed, et cetera. Best zonde eigenlijk, want die spullen zouden – totdat jij ze weer nodig hebt – best door iemand anders kunnen worden benut. Dan hoeft hij of zij zelf niets nieuw te kopen! De gemiddelde boormachine in een huishouden wordt bijvoorbeeld over zijn totale levensduur ongeveer een kwartier gebruikt. Auto’s staan gemiddeld 95 procent van hun levensduur ergens geparkeerd. Zie hier de basis voor de deeleconomie. Een paar voorbeelden:

Peerby: website en app die het lenen van spullen van je buren gemakkelijk maakt. Niet iedereen weet per slot van rekening wat zijn of haar  buurman of buurvrouw aan gereedschap in huis heeft.

Utrecht deelt: website van de gemeente Utrecht en Stichting Natuur&Milieu die het autodelen in gemeente Utrecht gemakkelijk maakt.

Ritjeweg.nl: vergelijkings- en informatiepagina over (commerciële) autodeel-initiatieven in Nederland met ruim 1.600 adressen in de regio Utrecht en bijna 600 adressen in de regio Amersfoort.

Het einde van afval

Ook in een circulaire samenleving zijn er producten die eenmalig of relatief kort gebruikt worden. Denk aan verf, luiers, verpakkingen of voedsel. De grondstoffen uit deze producten worden echter niet verbrand of gestort, maar worden opnieuw gebruikt voor dezelfde of andere producten of toepassingen. Net als in de huidige economie gaat de verantwoordelijkheid van de verwerking van het product na de gebruiksfase over van producent naar gebruiker en vervolgens naar de verwerker. De producent heeft in het ideale geval zelfs al afspraken gemaakt met verwerkers over de type materialen en de toepassing ervan na verwerking.  Bij het ontwerp is dus al nagedacht over alle schakels in de ketting.

Voorbeeld: luiers en incontinentiemateriaal is een toenemende afvalstroom. AEB in Amsterdam werk aan een verwerkingsfabriek gericht op terugwinnen van nutriënten en andere grondstoffen uit gebruikte luiers.

Upcycling

Om industriële grondstoffen zo lang mogelijk te kunnen blijven benutten is het van belang dat materialen die vrijkomen na gebruik van een product op een “hoogwaardige” manier weer kunnen worden toegepast. Recycling noemen we dat. Hoewel “downcycling” soms het hoogst haalbare is – bijvoorbeeld als we oud papier nog eens verwerken in kranten of toiletpapier – verliest het materiaal kwaliteit en dus ook waarde. Liever streven we dus naar “upcycling”: het materiaal blijft tijdens het gebruik intact en onvermengd, zodat het vervolgens kan worden benut in een minstens net zo goede toepassing (vrij naar Michael Braungart). Zo kunnen we bijvoorbeeld van de vezels uit gerecyclede kleding weer nieuwe sterke stoffen maken.  

Circulair & modulair ontwerpen

Recycling gaat ook makkelijker als al bij het ontwerp van producten wordt nagedacht over hoe de materialen weer van elkaar te scheiden zijn na het eerste gebruik, en wat er daarna mee gebeurt. Bij goed circulair (of: Cradle to Cradle) ontwerp kun je de verschillende materialen dus onvermengd en onversneden weer terug krijgen.

Modulair ontwerpen is een duur woord voor het zodanig opbouwen van een product dat het eenvoudig gerepareerd of uitgebreid kan worden. Neem bijvoorbeeld de Fairphone: een telefoon opgebouwd uit veel losse onderdelen die gemakkelijk te vervangen zijn als er iets kapot of verouderd is. Je hoeft je telefoon niet geheel weg te gooien, dus zo houdt het product een langere levensduur en een hogere restwaarde!

Het materialenpaspoort

Je kunt je product circulair ontwerpen, er is een grote kans dat jij zelf niet degene bent die het product in handen krijgt na zijn levenscyclus. Om recycling ook voor anderen mogelijk te maken moet het voor andere partijen goed inzichtelijk zijn uit welke materialen een product is samengesteld. In de bouwsector is hiervoor het “materialenpaspoort” bedacht. Daarin worden materialen van bijvoorbeeld een gebouw geregistreerd, zodat bij demontage (sloop) direct duidelijk is welke materialen in welke hoeveelheden weer vrijkomen. Je kan dus vóór de daadwerkelijke demontage al nadenken over de volgende bestemming van de materialen. Neem bijvoorbeeld eens een kijkje bij Madaster: een kadaster voor materialen in vastgoed.

Uiteraard is het idee van het materialenpaspoort toepasbaar voor elk product dat is samengesteld uit meerdere materialen.

Terug de natuur in (biobased)

In heel veel producten maken we gebruik van materialen die “eindig” zijn. Dit zijn materialen die de aarde ergens in de afgelopen miljarden jaren heeft gemaakt, maar die de aarde of de natuur niet zomaar opnieuw kan maken. De bekendste voorbeelden zijn aardolie, metalen en mineralen. Deze materialen raken dus op als we niet een manier vinden om ze steeds weer opnieuw te gebruiken. Maar er zijn ook materialen waar de natuur zelf weer iets aan heeft als wij er klaar mee zijn. Mits we dit goed beheren, maakt Moeder Aarde er dan weer nieuwe grondstoffen van die de mens ook kan gebruiken! Een ‘biobased economy’ noemen we dat. Van afwasmiddel tot ijskrabber tot golfbal, voor talloze producten zijn biologisch afbreekbare varianten mogelijk! Neem eens een kijkje in deze mooie etalage.

Meer definities en verduidelijking:

Natuurlijk is er nog veel meer te weten over de transitie naar een Circulaire Samenleving. Vele knappe koppen hebben zich er al over gebogen. Waar we het over eens zijn, is dat het de enige weg is naar een duurzame, volhoudbare samenleving. Check de hyperlinks hieronder voor nog meer achtergronden en details.

  • De Kenniskaarten van het Groene Brein geven heel veel waardevolle achtergrondinformatie.
  • MVO-nederland geeft ongeveer dezelfde informatie, maar dan wat meer gericht op bedrijven.
  • De website van de Cirkelregio Utrecht over wat er gebeurt in de Utrechtse regio
  • De website van het rijksbrede programma Circulaire Economie over onder andere het grondstoffenakkoord, de hieraan gekoppelde transitieagenda’s en een mooie verzameling praktijkvoorbeelden.

En hier nog een samenvatting van het bovenstaande in minder dan 4 minuten!

Verder lezen?

  • Material Matters. Auteurs: Thomas Rau & Sabine Oberhuber.
  • De Upcycle. Auteurs: William McDonough & Michael Braungart.
  • Blauwe economie. Auteur: Gunter Pauli.
  • Donut economie. Auteur: Kate Raworth.
Video's
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte van onze activiteiten:
Inschrijven
Volg ons via social media en neem deel aan de discussie:
Wij worden gesteund door: Nationale Postcode Loterij en de Natuur en Milieufederatie Utrecht Utrecht
Wij hebben: CBF ANBI